İdare hukuku

Elinize ulaşan bu yazı bir karar değildir — ve tam bu yüzden tehlikelidir: karar olmadığı için ciddiye alınmaz, oysa kararın içeriğini belirleyecek tek fırsat odur.

Ne anlatır

Makam, kişinin aleyhine bir karar vermeyi düşünmektedir ve karardan önce ona görüşünü bildirme fırsatı vermektedir. Yazıda hangi olguya dayanıldığı ve ne düşünüldüğü açıklanır.

ÖnemliEn değerli kısmı

Yazı, makamın hangi bilgiye dayandığını açık eder. Yani karar çıkmadan önce karşı tarafın elindeki kartları gösterir. Bilgi yanlışsa, düzeltmenin en ucuz anı budur — karardan sonra aynı düzeltme itiraz süreci gerektirir.

UyarıCevap verilmezse

Karar, kişinin görüşü alınmadan, makamın elindeki bilgiye göre verilir. Cevap için verilen tarih bir süredir ve geçtikten sonra dosya ilerler.

Çeviride

Karşılık “görüş bildirme yazısı” ya da “dinlenme yazısı”dır. “İhtar” ya da “uyarı” diye çevrilmesi yanlıştır; ortada bir yaptırım değil, bir hak vardır. Yazıdaki cevap tarihi çeviride öne çıkarılır.

DikkatDinlenmeden verilen karar

Dinlenme hiç yapılmadan verilen karar usulî bir sakatlık taşıyabilir ve bu itirazda ileri sürülebilir. İşbirliği yükümlülüğü

Bu yazı itiraz süresi başlatmaz

Yazı bir karar olmadığı için itiraz açıklaması taşımaz ve itiraz süresi işletmez — ama kendi cevap süresi vardır. Bescheid ile Bescheinigung

Bir izin verilirken yanına koşul eklenebilir. Eklenen koşulun türü, koşula uyulmadığında ne olacağını belirler — ve bu fark hayati.

Üç tür

DikkatNeden bu ayrım kritik

Şart niteliğindeki bir koşula uyulmadığında izin kendiliğinden ortadan kalkar; kimse ayrıca bir karar göndermez, kişi durumdan haberdar bile olmayabilir. Yükümlülükte ise izin durur ve makam ayrı bir işlem yapmak zorundadır.

Nerede karşınıza çıkar

Oturum kartının ek yaprağında yazan çalışma sınırı, ikamet yükümlülüğü ve bildirim borcu bu kategoridedir. Hangi türe girdiği metnin lafzından anlaşılır.

Çeviride

Üç kelime ayrı ayrı karşılanır: yükümlülük, şart, süre sınırı. Üçünü birden “koşul” diye çevirmek, en kritik hukuki farkı siler.

Alman idare hukukunun etrafında döndüğü kavram. Pratik önemi şu: elinizdeki kâğıt bu tanıma giriyorsa itiraz edilebilir, girmiyorsa edilemez.

Tanımın unsurları

• Bir makam tarafından yapılmış olması.
• Kamu hukuku alanında olması.
• Somut bir olayı düzenlemesi — genel bir kural koymaması.
• Dışa yönelik doğrudan hukuki sonuç doğurması.

Neler idari işlem değildir

Bilgi yazıları, ön görüşme tutanakları, kurum içi talimatlar ve basit hatırlatmalar bu tanıma girmez. Bunlara itiraz edilemez; çünkü ortada değiştirilecek bir hukuki sonuç yoktur.

ÖnemliNasıl ayırt edersiniz

En pratik ölçüt kâğıdın sonudur: itiraz açıklaması varsa makam bunu bir idari işlem saymış demektir. Ayrıca kâğıdın dilinde “wird abgelehnt”, “wird bewilligt”, “wird festgestellt” gibi hüküm kuran ifadeler bulunur.

Çeviri

Karşılık “idari işlem”dir. “İdari karar” da kullanılabilir ama kavramın kapsamı karardan geniştir: izin, ret, tespit ve emir de bu tanıma girer.

Türleri

Yükümlendirici işlem (belastender Verwaltungsakt): ret, geri isteme, sınır dışı, para cezası; lehe işlem (begünstigender): izin, ödeme kararı, tespit; sürekli etkili işlem (Dauerverwaltungsakt): aylık kararı, oturum izni; tespit edici işlem: derece kararı, vatandaşlık tespiti; genel düzenleme (Allgemeinverfügung): trafik işareti, belirli bir alandaki yasak, kişiye değil duruma yönelik. Ayrıca kısmi karar ve ön karar vardır. Tür, itiraz ve geri alma kurallarını belirler: lehe işlemin geri alınması güven korumasına tabidir, yükümlendirici işlem her zaman geri alınabilir; sürekli etkili işlem, koşul değişince değiştirilir. Kararın türü, kararda yazmaz; içeriğinden ve dayandığı maddeden okunur.

Türk idare hukukuyla karşılaştırma

Türk hukukundaki “idari işlem” kavramı aynı işlevi görür ve tanımı da yakındır; fark, itiraz yolundadır: Türk hukukunda çoğu işleme doğrudan idare mahkemesinde dava açılır ve zorunlu idari itiraz nadirdir, Alman hukukunda ise dava öncesi itiraz (Widerspruch) çoğu eyalette ve çoğu alanda zorunludur. Alman kararında “Bescheid” kelimesi geçiyorsa neredeyse her zaman idari işlemdir; “Mitteilung”, “Hinweis”, “Information” geçiyorsa değildir. Türkiye’ye sunulan Alman kararının çevirisinde kanun yolu bildirimi bölümü tam çevrilir, çünkü Türk makamı (mahkeme, tanıma) kararın kesinleşip kesinleşmediğini oradan değerlendirir; kesinleşme, itiraz süresinin geçmesiyle olur ve ayrı şerh yoktur. Çeviride “Verwaltungsakt” için “idari işlem”, “Bescheid” için “karar” kullanılır.

Türkçede ikisine de “kesinleşme” deniyor. Türkiye’deki tenfiz ve tescil işlemlerinde istenen hangisiyse, dosyaya onun belgesi konmalıdır.

İdari kararın kesinleşmesi

İtiraz süresi geçtiğinde idari karar artık tartışılamaz hâle gelir. Bunun için ayrı bir belge düzenlenmez; kesinleşme, sürenin geçmesiyle kendiliğinden oluşur. Bir makam ispat isterse, kararın tebliğ tarihini gösteren belge sunulur.

Mahkeme kararının kesinleşmesi

Kanun yolları tükendiğinde ya da süresinde başvurulmadığında oluşur ve belgelenir: mahkeme kararın üzerine ya da arkasına bir şerh basar.

DikkatTürkiye’deki dosyada belirleyici olan

Alman mahkemesinin bir kararı Türkiye’de sonuç doğuracaksa, karar tek başına yetmez; kesinleşme şerhini taşıması gerekir. Şerhsiz karar örneğiyle açılan dosya eksik sayılır ve geri döner. Şerh ayrı bir kâğıt olabileceği gibi kararın üzerine de basılmış olabilir; her iki hâlde de çeviriye dâhil edilir.

Çeviride

Şerhin metni, tarihi ve basan mahkemenin adı aynen aktarılır. “Karar kesinleşmiştir” diye özetlenmez; şerhin kendi ifadesi korunur. Mühür ve şerh bölümü

Bu sayfa, süreyi kaçırmış kişi için var. Kaçırılan süre her zaman kapanmaz — ama bu yola başvurmanın da kendi süresi vardır.

Ne işe yarar

Kişi süreyi kendi kusuru olmadan kaçırdıysa, süre hiç kaçırılmamış gibi işlem yapılmasını isteyebilir. Kabul edilirse itiraz ya da dava yolu yeniden açılır.

Kusursuzluk şartı

Belirleyici olan “haklı sebep” değil kusursuzluktur. Kabul görebilen tipik durumlar: ağır hastalık, postanın gecikmesi, tebligatın yanlış adrese yapılması, makamın hatalı bilgi vermesi.

Kabul görmeyen tipik gerekçe: “Almanca bilmiyordum.” Dil bilmemek tek başına kusursuzluk sayılmaz; kişiden belgeyi çevirtmesi ya da yardım alması beklenir. Bu, acı ama bilinmesi gereken bir gerçek.

ÖnemliTürkiye’den gönderilen dosyalarda

Posta süresi, apostil beklemesi ve konsolosluk randevusu gibi gecikmeler belgelenebilir olduğunda değerlendirmeye girer. Bu yüzden kargo takip kaydı, randevu teyidi ve tebligat zarfı saklanmalıdır. Zarfın üzerindeki tarih, çoğu zaman elinizdeki tek kanıttır.

Kendi süresi var

Engel ortadan kalktıktan sonra kısa bir süre içinde başvurulması ve kaçırılan işlemin de aynı anda yapılması gerekir. Yani “sonra hallederim” denecek bir yol değildir.

Uyarı

Bu sayfa kavramı tanıtır. Somut dosyada bu yolun açık olup olmadığı için avukata danışılmalıdır.

DikkatAdres bildirimi burada belirleyici

Tebligat kayıtlı adrese yapıldıysa ve adres değişikliği bildirilmemişse, kusursuzluk savunması zayıflar. Zarfın üzerindeki tarih ve tebliğ belgesi bu yüzden saklanır. Tebliğ belgesi · Kayıtlı adres

Türk idare hukukundan bakan biri için tanıdık ama işleyişi farklı: itiraz, kararı veren makamın kendisine yapılır ve çoğu alanda dava açmadan önce zorunlu bir aşamadır.

İki aşamalı yapı

1. Karar verilir (Bescheid).
2. İtiraz edilir; makam kararını yeniden inceler.
3. Sonuç yeni bir kararla bildirilir (Widerspruchsbescheid).
4. Ancak bundan sonra dava yolu açılır.

UyarıZorunlu olmadığı alanlar var

Bazı eyaletlerde ve bazı konularda bu aşama kaldırılmıştır; orada karardan sonra doğrudan dava açılır. Hangisinin geçerli olduğu, kararın sonundaki itiraz açıklamasında yazar. Blokta “Klage” yazıyorsa doğrudan dava yolu açıktır.

İtirazın etkisi

İtiraz kural olarak kararın uygulanmasını durdurur; ancak bu kuralın önemli istisnaları vardır ve özellikle ödeme ile ilgili kararlarda durdurucu etki bulunmayabilir. Kararda bu husus çoğu zaman ayrıca belirtilir.

Belgede aranacak kelimeler

Widerspruchsfrist (itiraz süresi), Widerspruchsbehörde (itirazı inceleyecek makam), aufschiebende Wirkung (durdurucu etki). Çeviride üçü de korunur.

Almanya’dan gelen kararın en altında, çoğu zaman küçük puntoyla yazılmış bir blok vardır. Bu sitede anlatılan en pahalı bilgi orada duruyor: ne kadar süreniz olduğu.

Blokta ne yazar

• Hangi hukuki yola başvurulabileceği — itiraz mı, dava mı.
• Hangi makama başvurulacağı ve o makamın adresi.
• Ne kadar süre içinde başvurulacağı.
• Hangi biçimde başvurulacağı — yazılı, tutanakla ya da elektronik.

ÖnemliSürenin başlangıcı kararın tarihi değildir

Süre kural olarak kararın tebliğ edildiği andan itibaren işler, kararın üzerinde yazan düzenlenme tarihinden değil. Aradaki fark günlerce olabilir ve tam da bu fark, sürenin son gününü belirler. Belgede Zustellung ya da bekannt gegeben ifadelerini arayın.

DikkatBlok yoksa ya da yanlışsa

Bu açıklama hiç yazılmamışsa ya da yanlış yazılmışsa, itiraz süresi kural olarak uzar. Yani bloğun eksikliği kişinin aleyhine değil, lehine sonuç doğurabilir. Bu yüzden belgenin son sayfası çeviriye mutlaka dâhil edilir — “gerekmez, formalite” denip atlanmaz.

Çeviride

Blok birebir çevrilir; süre, makam adı ve adres aynen aktarılır. Özetlenmez. Karar mı, teyit mi · İtiraz

Uyarı

Bu sayfa belgeyi okumayı anlatır, hukuki tavsiye vermez. Somut bir dosyada sürenin ne zaman dolduğu ve hangi yolun açık olduğu için avukata danışılmalıdır.

Alman şirket antedindeki bu kısaltma, şirketin türünü tek harfle söyler — ve Türkiye’deki muhataba şirketin nasıl bir yapı olduğunu anlatır.

İki bölüm

• HRA — şahıs işletmeleri ve şahıs şirketleri. Ortakların sorumluluğu kural olarak kişiseldir.
• HRB — sermaye şirketleri. Sorumluluk kural olarak şirket malvarlığıyla sınırlıdır.

Numaranın yanındaki mahkeme

Sicili tutan sulh mahkemesinin adı numaranın yanında yazar. Sicil kaydı o mahkemeden istenir; başka bir mahkemeden istenen kayıt bulunamaz.

ÖnemliNeden Türkiye’de önemli

Bir Alman firmasıyla sözleşme yapılırken, imzalayanın gerçekten yetkili olup olmadığı sicil kaydından görülür. Kayıt örneği, şirketin temsile yetkili kişilerini ve ticari temsilcilerini gösterir.

Çeviride

Kısaltma ve numara aynen korunur; “ticaret sicil no.” diye açıklanır ama harf düşürülmez. Harf düştüğünde şirket türü bilgisi kaybolur.

Numaranın yapısı ve sicil portalı

Sicil numarası, bölüm harfi ve sıra numarasından oluşur (“HRB 12345”), bazı mahkemelerde eyalet ya da şehir eki taşır (“HRB 12345 B” Berlin, “HRA 1234 KI” Kiel) ve numara, mahkeme adıyla birlikte tekildir; iki farklı mahkemede aynı numara olabilir. Portal (handelsregister.de) numara, mahkeme ya da şirket adıyla arama yapar ve güncel çıktı, kronolojik çıktı, tarihî çıktı, belge klasörü (şirket sözleşmesi, ortaklar listesi) ve yapı görünümü sunar; şirket ilanları ayrıca Bundesanzeiger’de yayımlanır. Şahıs işletmesi (e.K.) HRA’da kayıtlıdır ve sahibinin adı görünür; GmbH & Co. KG’de KG HRA’da, tamamlayıcı GmbH HRB’de kayıtlıdır ve iki numara birlikte okunur. Kayıt, 2007’den beri tamamen elektroniktir.

Türk ticaret siciliyle fark

Türk ticaret sicili, il bazında ticaret sicil müdürlükleri tarafından tutulur ve MERSİS numarası (on altı haneli) ile ticaret sicil numarası (müdürlüğe göre sıra) birlikte kullanılır; bölüm harfi yoktur ve şirket türü unvandan okunur. Türk sicil kaydı, ticaret sicil gazetesinde ilan edilir ve gazete, Alman Bundesanzeiger’in karşılığıdır. Alman sicil çıktısının Türkçe çevirisinde “HRB” aynen bırakılır ve “ticaret sicili B bölümü (sermaye şirketleri)” açıklaması verilir; mahkeme adı çevrilmez. Türk sicil kaydının Almancaya çevirisinde MERSİS ve sicil numarası aynen aktarılır ve “Handelsregisternummer” diye açılır; Alman muhatap, Türk şirketinin türünü unvandaki “Ltd. Şti.” ya da “A.Ş.” ekinden okur ve çevirmen notu bu eklerin GmbH ve AG’ye yaklaşık karşılık olduğunu belirtir.

Alman vergi yazışmasında iki ayrı numara dolaşır ve ikisi de Türkçeye “vergi numarası” diye çevrilir. Aralarındaki fark, hangisinin taşındığında geçerli kaldığıdır.

İki numara

Neden karışıyor

İkisi de vergi kararının üst kısmında yan yana basılır. Kişiye bağlı numara doğumda verilir ve ölümden sonra bile bir süre kayıtta kalır; dosya numarası ise her taşınmada yenilenir.

Türkiye’den yazışırken

Eski bir vergi kararındaki dosya numarasıyla yazmak, kişi o tarihten sonra taşındıysa sonuç vermez. Kişiye bağlı kimlik numarası ile yazmak daha güvenlidir.

İşletmeler için üçüncü numara

USt-IdNr. (katma değer vergisi kimlik numarası) yalnız AB içi ticaret yapan işletmelere verilir ve “DE” ile başlar. Fatura çevirilerinde bu numara aynen korunur.

Yeni dosya numarası ne zaman verilir

Vergi dairesi, ilk beyannamede ya da işletme kaydında dosya numarası verir; taşınma ile başka dairenin bölgesine geçilince yeni daire yeni numara verir ve eski daire dosyayı devreder; evlilikle birlikte vergilendirmeye geçince eşlerin ortak dosya numarası olur; işletme açılınca kişisel numaradan ayrı işletme numarası verilir; kesin dönüşle dar mükellef dosyası açılınca yine yeni numara olabilir. Kimlik numarası ise bütün bunlarda değişmez ve 2008’den beri her kayıtlı kişiye verilmiştir; 2008 öncesi Almanya’dan ayrılan kişide kimlik numarası yoktur ve gerekirse dar mükellef olarak başvuruyla verilir. Beyannamede ve dilekçede iki numara birlikte yazılır; daire, kimlik numarasıyla kişiyi, dosya numarasıyla dosyayı bulur.

Miras dosyasında numaralar

Almanya’da ölen kişinin mirasçıları, son beyannameyi ve varsa veraset vergisi beyanını ölenin kimlik numarası ve dosya numarasıyla verir; veraset vergisi dairesi (bazı eyaletlerde merkezî daire) ayrı bir dosya numarası açar ve mirasçıya bildirir. Türkiye’de yaşayan mirasçı, ölenin vergi dairesine mirasçılık belgesiyle yazar ve iade ya da borç durumunu sorar; dairenin cevabı Türkiye adresine gönderilir. Ölenin kimlik numarası silinmez ve mirasçılar için referans olarak kalır. Türk veraset ve intikal vergisi beyanı ise Türk vergi dairesine Türk vergi numarasıyla verilir ve Alman malları, Türk-Alman anlaşmasının veraset vergisini kapsamadığı için iki ülkede ayrı ayrı beyan edilir. Çeviride iki numara etiketiyle aktarılır ve karıştırılmaz; “Steuernummer” için “vergi dosya numarası”, “IdNr.” için “vergi kimlik numarası” kullanılır.

Almanya’da çalışmış bir kişinin Türkiye’deki emeklilik dosyasında en çok aranan bilgi bu numaradır. Numara yoksa Alman kurumundan kayıt istemek çok zorlaşır.

Numara neyi taşır

Rastgele değildir; içinde kişinin doğum tarihi ve doğum soyadının ilk harfi gizlidir. Bu yüzden numara, kişinin kimliğiyle tutarlı olmak zorundadır.

ÖnemliÖmür boyu değişmez

Evlilikle soyadı değişse bile numara aynı kalır — çünkü içindeki harf doğum soyadına aittir. Türkiye’de soyadı değişmiş kişilerin dosyasında bu, sık karşılaşılan bir uyuşmazlık kaynağıdır.

UyarıÇeviride rakam biçimi korunur

Numaranın hane sayısı, harf konumu ve ayraçları aynen aktarılır. Biçimi “düzeltilmiş” bir numara, Alman kurumunun kayıtlarında bulunamaz.

Nerede bulunur

Sigorta kartında, sigorta dökümünde, emeklilik kararlarının başlığında ve eski bordrolarda. Hiçbirinde yoksa, kurum kişinin kimlik bilgileriyle arama yapabilir ama bu süreci uzatır.

Numara nasıl bulunur

Numara, sigorta kartında (Sozialversicherungsausweis, 2023’ten beri düzenlenmiyor, yerine yazı), emeklilik bilgi yazısında (Renteninformation, her yıl), sigorta seyrinde, eski bordroların künyesinde, yıllık sigorta belgesinde (Meldebescheinigung zur Sozialversicherung, işveren her yıl verir) ve sağlık kasası yazılarında bulunur. Hiçbir belge yoksa, emeklilik sigortasına yazılı başvurulur: ad, doğum adı, doğum tarihi ve yeri, son işveren ve çalışma dönemi verilir; kurum, kaydı bulur ve numarayı Türkiye adresine yazıyla bildirir, telefonla vermez. Türk SGK, Alman kurumuna sözleşme formuyla (TR/A 1) sorgu yaparak numarayı bulabilir; bu yol, hizmet birleştirme başvurusuyla birlikte işler ve aylar alabilir. Numara, kişinin ölümünden sonra da mirasçıların dosyasında kullanılır.

SGK sözleşme formunda

Türk-Alman sözleşme formlarının başlığında Alman sigorta numarası (“deutsche Versicherungsnummer”) ve Türk sigorta sicil numarası ile TC kimlik numarası yan yana yazılır; formu SGK doldurur ve Alman numarası yoksa alan boş bırakılıp kurumdan sorgu istenir. Numara, sözleşme uyarınca iki kurum arasındaki bütün yazışmanın anahtarıdır ve yanlış yazılan tek hane dosyayı başka kişiye bağlar; bu yüzden form, başvuran tarafından imzalanmadan önce numara belgeden kontrol edilir. Çeviride numara aynen ve boşluklarıyla aktarılır (“65 010185 K 003”), “sigorta numarası (Alman emeklilik sigortası)” açıklaması verilir; “SGK sicil numarası” diye çevrilmez, çünkü Türk numarası ayrıdır. Eski belgelerde “Versicherungsnummer” yerine “Rentenversicherungsnummer” ya da “RVNR” geçer ve aynı numaradır.